Кыргызстан менен Кытай – тек гана жакын коңшулар эмес. Эки мамлекет тең көп тараптуу Евразия өнөктөштүгүнүн моделине төп келген узак мөөнөттүү эки тараптуу кызматташтыкты куруп жатышат. Эксперттер белгилегендей, Шанхай кызматташтык уюму өнүгүүнүн чоң мейкиндигинин негизи, ал эми эки тараптуу долбоорлор тез жана ыңгайлуу логистиканын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү, өнөр жай потенциалын ишке ашыруу үчүн базалык өсүү чекиттерин түзүүчү маанилүү кыш болуп саналат. Ошондой эле алар Евразия континентинин олуттуу бөлүгүндө экономикалык байланыштардын жаңы багыттарын, тартибин жана маданиятын калыптандыруучу маселелердин бүтүндөй комплекси боюнча кеңири өз ара аракеттенүүнү шарттайт.
Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров жана Кытай төрагасы Си Цзиньпин эки өлкөнүн мамилелерин ар тараптуу стратегиялык өнөктөштүк деңгээлине көтөрүштү. 2022-жылдан бери мамлекет башчылары эки тараптуу сүйлөшүүлөрдө да, эл аралык саммиттердин аянтчаларында да 6 ирет бетме-бет жолугушуу өткөрүштү. Саясат таануучулар белгилегендей, лидерлердин ортосунда достук мамилелер калыптанып, бул мамлекеттер аралык өз ара аракеттенүүнүн сапатын жана натыйжалуулугун жогорулатууда.
Кыргыз-кытай соода-экономикалык кызматташтыгы боюнча улуттук аналитик, евразиялык геоэкономикалык серепчи Юэ Хэфу бул жагдайга өзгөчө маани берет. Эксперттин пикиринде, биргелешкен милдеттер, өзгөчө кеп масштабдуу аймактык долбоорлорду ишке ашыруу жөнүндө болуп жатканда, тышкы саясий демилгелерди өз ара так макулдашууну жана шайкеш келтирүүнү талап кылат.
2026-жылы ШКУ өзүнүн түптөлүшүнүн 25 жылдык маанилүү тарыхый мааракесин белгилейт. Бул көп тараптуу бирикменин негиздөөчү мамлекеттеринин бири катары Кыргызстан 2025-2026-жылдардагы ШКУдагы төрагалык кылуу мезгилинде "Туруктуу тынчтыкка жана гүлдөп өнүгүүгө бирге" урааны астында бардык тараптардын аракеттерин бириктирип, Бишкекте өтө турган ШКУнун саммитине жигердүү даярдык көрүүдө. Ушул алкакта кыргыз-кытай ар тараптуу стратегиялык өнөктөштүгү дипломатиялык өз ара түшүнүшүүнүн жогорку деңгээлин көрсөтүүдө. Демилгелерди тыгыз координациялоо жана стратегиялык кызыкчылыктарды ШКУ алкагындагы аймактык күн тартибине так шайкеш келтирүү көп тараптуу механизмдердин туруктуу өнүгүүсүнө жаңы дем берип гана тим болбостон, иш жүзүнө аша баштаган бир катар масштабдуу аймактык долбоорлордун аркасында мамлекеттер аралык мамилелердин жаңы тибинин үлгүсү катары кызмат кылат.
"Кыргызстан өзүнүн төрагалык кылуу мезгилинде негизги тышкы саясий артыкчылыктарды так белгиледи. Узак мөөнөттүү туруктуулукту камсыз кылуу, экономикалык кызматташтыкты тереңдетүү, транспорттук инфраструктураны оптималдаштыруу жана санариптик трансформацияны активдештирүү. Кытай өз тарабынан бул багыттардын баары боюнча ар тараптуу жана бекем стратегиялык колдоо көрсөтүүдө. Жигердүү эки тараптуу жана көп тараптуу жолугушуулардын жүрүшүндө эки өлкөнүн дипломатиялык ведомстволору Борбор Азияда туруктуу тынчтыкты сактоо үчүн коопсуздук маселелеринде бирдиктүү пикирге келишкендиги эле эмес, ШКУнун өнүктүрүү банкы, ШКУнун өнүктүрүү фонду жана ШКУнун Инвестициялык фонду сыяктуу негизги көп тараптуу каржы институттарын түзүүнү илгерилетүү боюнча да макулдашылган иштерди алып барышууда. Көп тараптуу форматтагы мындай дипломатиялык координация геосаясий өзгөрүүлөр жана эл аралык каржы рынокторундагы олку-солкулуктар шартында мүчө мамлекеттердин көз карандысыздыгын жана добуш берүү укугун олуттуу түрдө жогорулатат", – деди Юэ Хэфу "Кабар" улуттук агенттигине берген маегинде.
Эң негизги ири долбоор албетте, Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолунун курулушу. Бул континенттин ар кайсы бөлүгүндө жайгашкан өлкөлөрдү жакындаткан, товарларды жана жүктөрдү ташуу чыгымдарын азайткан, ошондой эле жол боюндагы өнөр жай ишканаларын жана айыл чарба кластерлерин өнүктүрүү үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү түзүп, мейкиндик менен убакытты түз маанисинде кыскарткан трансчек аралык магистраль болуп саналат.
Бул жол континенттин ири транспорттук системаларын эң кыска аралык менен байланыштырып, бири-бири менен соода кылууга кызыкдар 50дөн ашык мамлекетти жакындатуучу негизги түйүнү болот. Ошондуктан, бул ШКУнун негизги долбоорлорунун бири болуп саналат жана ал ишке ашкандан кийин чоң Евразия мейкиндигинин өз ара аракеттенүү потенциалын дагы да кеңири ача турган жаңы өсүү чекиттери пайда болот.
"Кыргызстандын аймагында, Тянь-Шандын чок ортосундагы кооптуу тилкелерде туннелдерди жана көпүрөлөрдү куруу иштери толук күчүндө жүрүп жатат. Кытайды Борбор Азия жана Жакынкы Чыгыш менен байланыштырган бул заманбап темир жол Евразия континентинин соода коридорлорун түп-тамырынан бери өзгөртөт: ал Кытайдан Европага жүк ташуу аралыгын 1000 километрден ашыкка кыскартып, жол убактысын кыйла үнөмдөйт деп күтүлүүдө.
Муну менен катар, каттамдын боюнда жаңы логистикалык борборлорду, бажы кампаларын жана чогултуу өндүрүштөрүн долбоорлоо жана куруу Кыргызстандын минералдык ресурстарын өнөр жайлык өздөштүрүүгө түрткү берет. Бул өлкөнүн бюджетине жана жергиликтүү экономикасына түз транзиттик киреше алып келип, иш орундарын түзүүгө өбөлгө болот.
Коопсуздук жана аймактык башкаруу чөйрөсүндө эки өлкө тең терроризм, сепаратизм жана экстремизм, трансчекаралык кылмыштуулукка жана киберкоркунучтарга каршы күрөшүү үчүн Борбор Азиянын борборунда бекем калкан куруу менен ШКУнун Аймактык антитеррористтик түзүмү менен тыгыз кызматташып келет. Коопсуздук чөйрөсүндөгү мындай жогорку деңгээлдеги өз ара ишеним трансулуттук капиталдын агымы жана ири инфраструктуралык объекттердин үзгүлтүксүз иштеши үчүн фундаменталдуу кепилдик болуп саналат.
Улуу Жибек жолунун миң жылдык тарыхый мурасынан тартып, бүгүнкү күндө ШКУ алкагында ийиндеш туруп бирге аракеттенүүгө чейин, кытай-кыргыз стратегиялык өнөктөштүгү өз тарыхындагы эң жогорку деңгээлде турат. Бишкек саммити жакындаган сайын, Кытай менен Кыргызстандын терең стратегиялык синергиясы көп тараптуу кызматташтыктын инклюзивдүүлүгүн жана практикалык багытын далилдеп гана тим болбостон, өнүгүүнүн жаңы циклинде ШКУнун бирдиктүү тагдырынын коомчулугун куруу үчүн бекем негиз түзүүдө", – деп жыйынтыктады Юэ Хэфу.
Коомдук жана саясий ишмер Зайнидин Курманов ШКУ мейкиндигин бириктирип турган бардык процесстердин өз ара байланышынын маанилүүлүгү жөнүндө айтат.
"Шанхай кызматташтык уюмунда бардык өнүктүрүү долбоорлору алардын көп тараптуу кызматташтыкка тийгизе турган натыйжасын эске алуу менен ишке ашырылат. Башкача айтканда, кандайдыр бир завод же фабрика өзүнөн өзү эле пайда болуп калбайт, алар кошумча нарктын глобалдык чынжырчаларына интеграцияланат. Бул алардын заказдар менен камсыз болушуна, продукциясынын толук көлөмдө сатылышына жана экспортко жөнөтүлүшүнө кепилдик берет. Кытай менен өз ара аракеттенүү аркылуу биз технологияларды тартууга, биргелешкен ишканаларды түзүүгө мүмкүнчүлүк алабыз. Мына ушундай жол менен биз тажрыйба жана компетенцияга ээ болобуз. Албетте, бул биз үчүн андан аркы индустриализациялоо көз карашынан алганда абдан маанилүү. Мунун баары эки тараптуу негизде, пайда жана кызыкчылыктардын негизинде калыптанат. Ал эми көп тараптуу форматтар диверсификация маселелерин чечүүгө, бөркү козголгон продукцияны ага муктаждык бар жерге – үчүнчү, төртүнчү жана башка өлкөлөрдөгү өнөктөштөргө жөнөтүүгө мүмкүндүк берет.
Тармактар аралык багыттар бири-бирин толуктап, экономикалык мейкиндиктин гармониялашуусу ишке ашат. Мисалы, кеп кандайдыр бир татаал механизм жөнүндө болуп жатса, анын тетиктери ар башка өлкөлөрдө – кайсы жерде пайдалуу болсо, ошол жерде өндүрүлүшү мүмкүн, ал эми маселен, чогултуу өндүрүшүн Евразиянын бардык негизги соода жолдору кесилишкен чекитке – Кыргызстанга жайгаштыруу эң ыңгайлуу. Бул ШКУнун башкы принциби жана "Бир алкак, бир жол" демилгеси болуп саналат.
Андыктан Кыргызстан бир гана темир жол жана транзит эмес, бул долбоордун артынан өнүгүү үчүн маанилүү болгон башка долбоорлор да келет. Бул татаал өндүрүштөр жана окуу борборлору. Биз көптөгөн тармактарда өзүбүздү көрсөтө алабыз, ал эми Кытай жана ШКУ өлкөлөрү менен кызматташууда бул калыптануу жолун кыска мөөнөттө басып өтөбүз. Бири-бирин толуктап турган долбоорлор, алардын жалпы экономикалык мейкиндикке интеграцияланышы, негизги багыттар боюнча кооперация кызматташтык мейкиндигин чыңдаган, аны туруктуу жана алдын ала болжолдоого боло турган формат", – деп баса белгиледи Зайнидин Курманов.
Эл аралык эксперттер Шанхай кызматташтык уюмундагы мамилелер өнөктөштөрдүн улуттук кызыкчылыктарын шартсыз урматтоого, жаңы типтеги адилеттүү экономикалык өз ара аракеттенүүгө жана бөлүнбөс коопсуздук принцибине негизделгени өзгөчө маанилүү экенин белгилешет. Ошентип, конъюнктуралык саясий кызыкчылыктардын позициясынан эмес, пайда жана натыйжалуулук көз карашынан алганда экономикалык өсүштүн, технология алмашуунун, өз ара колдоонун жана кошумча нарк чынжырчаларын куруунун бирдиктүү мейкиндиги калыптанууда.
ШКУ жаңы көп уюлдуу дүйнөнүн борбору катары өз ара колдоонун аркасында өзүнүн туруктуулугун жана жогорку деңгээлдеги туруктуулугун көрсөтө алды. Планетанын ар кайсы аймактарына таасирин тийгизген кризистик көрүнүштөр учурунда да, Шанхай кызматташтык уюму экономикалык өнүгүүнүн негизги көрсөткүчтөрү өсүүнү уланткан мейкиндик бойдон калууда.
