КР Улуттук илимдер академиясынын Мамлекет жана укук институтунун директору Токон Мамытов парламенттин өз ыктыяры менен таркашына байланыштуу “Кабар” маалымат агенттигинин суроолоруна жооп берди. Саясий ишмер жана эксперт катары ал депутаттардын өз ыктыяры менен отставкага кетүү демилгесине баа берди. Мындан тышкары, баарлашууда Жогорку Кеңештин депутаттарын жаңы система боюнча шайлоо темасы козголуп, бийликтин мыйзам чыгаруу бутагынын ишмердүүлүгүндө күтүлүп жаткан сапаттык өзгөрүүлөр да талкууланды.
- Келерки аптада Жогорку Кеңеш 30дан ашык депутаттык топ демилгелеген өзүн-өзү таратуу сунушун карайт. Бул сунуш бир аз күтүүсүз болду, анткени парламенттин мөөнөтү бир жылдан кийин бүтөт. Депутаттардын бул кадамына кандай баа бересиз?
- Ооба, азыркы парламенттин мөөнөтү бир жылдан кийин бүтмөк. Депутаттар практикалык жагдайлардан улам ушундай чечимге келишкен: календарь боюнча парламенттик жана президенттик шайлоолордун ортосундагы айырма эки ай гана болмок. Мындай кыска убакытта саясий күн тартибине ашыкча жүк жүктөлүп, туруксуздук коркунучун күчөтүшү мүмкүн эле. Кошумча аргумент катары парламент 2024-2025-жылдары административдик-аймактык түзүлүш жана шайлоо системасына тиешелүү мыйзамдарды кабыл алган. Ушундан улам азыркы депутаттардын статусу, алардын мындан аркы ишмердүүлүгүнүн мыйзамдуулугу тууралуу укуктук-саясий суроолор жаралган.
Шайлоону алдыга жылдыруунун экономикалык мааниси бар. Бюджетке эки чоң кампаниянын биринин артынан бири өтүшү оордук кылат. Мөөнөтүнөн мурда шайлоолор кошумча чыгымдарды талап кылса дагы, узак мөөнөттүү келечекте алар саясий циклди бир калыпка келтирүүгө жана чыгашалардын көбөйүшүнө жол бербөөгө жардам берет.
- Бул чечимди өзүм билемдик деп эсептөөгө болобу? Анткени, буга чейин мамлекеттин кызыкчылыгы үчүн эч ким өз ыктыяры менен мандатын тапшырган эмес. Парламенттер же ошол кездеги бийликтин чечими менен, же революциячыл массанын кысымы менен таркатылып келген.
- Депутаттардын жеке кызыкчылыктарын эмес, мамлекеттин кызыкчылыгы үчүн мандатынын калган бөлүгүнөн баш тартуусу — бул саясий туруктуулуктун жана институттардын туруктуулугун жогору койгондугун көрсөтөт. Мындай аракет жетилген саясий маданиятты калыптандырууда маанилүү белги болуп калышы мүмкүн.
Ошентип, Жогорку Кеңештин өз ыктыяры менен тарап кетүүсүн саясий жактан туура жана мыйзамга негизделген, ошол эле учурда баалуу кадам деп мүнөздөсө болот. Депутаттар жеке амбицияларын мамлекеттин кызыкчылыгынан жогору коё турганын көрсөтүштү. Эми көп нерсе мөөнөтүнөн мурда өтө турган шайлоонун сапатынан жана ачык-айкындуулугунан көз каранды: дал ушул шайлоолор жаңы парламентке болгон коомдук ишенимдин деңгээлин жана жакынкы жылдарда өлкөнүн саясий туруктуулугун аныктайт.
- Жогорку Кеңешке шайлоо жаңы система менен өтөт. 30 шайлоо округунан депутаттар шайланат. Мындай мамиле аймактык лидерлердин мамлекеттик органдарда бирдей өкүлчүлүгүнө шарт түзөт. Бул ыкма бир эле учурда мыйзам чыгаруу ишмердигинин сапатын жакшыртат деп ишенесизби?
- Алдыдагы шайлоо биринчи жолу кайра каралган модель боюнча өткөрүлөт: өлкө ар бири үчтөн депутатты шайлаган 30 шайлоо округуна бөлүнгөн. Бул структура аймактар боюнча бирдей өкүлчүлүктү камсыз кылат жана депутаттар менен шайлоочулардын ортосундагы байланышты бекемдейт. Бул мыйзам чыгаруу иштеринин сапатын жана депутаттардын коом алдындагы жоопкерчилигин жакшыртмак. Бирок, негизги суроо: шайлоочулар өз укуктарын канчалык аң-сезимдүү пайдаланат. Эгерде алардын тандоосу прагматикалык же эгоисттик мотивдерге негизделсе ("пайда алуу үчүн добуш берүү") жаңы чакырылыштын натыйжалуулугуна шек келтириши мүмкүн.
- Жаңы парламент шайлангандан кийин ички жана тышкы саясатта кандай өзгөрүүлөр болот деп ойлойсуз?
- Жаңы парламент энергетика, билим берүү, экономика, санариптештирүү жана сот системасындагы негизги реформаларды колдоо боюнча жаңыланган мандат алат. Саясий циклди президенттик циклге шайкеш келтирүү стратегиялык документтерди, анын ичинде 2030-жылга чейин Улуттук өнүктүрүү программасын макулдашылып, ишке ашырууга мүмкүндүк берет.
Жаңы парламент Кытай, Россия, Түркия, Европа Биримдиги жана башка өнөктөштөр менен эл аралык келишимдерди ратификациялоо жана аткарылышын көзөмөлдөө милдетин алат. Кеңири аймактык өкүлчүлүк да парламенттик дипломатияны бекемдейт.
