Бүгүнкү күндө кыргыз футболу сыймыктана турган нерселер чындыгында эле арбын. Эгемендүүлүк жылдарында дүйнөдөгү башкы оюн өлкөбүздүн булуң-бурчундагы миңдеген күйөрмандардын жүрөгүн бир ыргакта соктуруп, зор бириктирүүчү күчкө айланды. Өлкөдө футбол жылдан-жылга динамикалуу өнүгүп жатат – буга 2019-жылдагы Азия кубогундагы тарыхый ийгиликтен баштап, Дүйнө чемпионаты – 2026нын тандап алуу оюндарындагы бүгүнкү жетишкендиктер далил. Мамлекеттин колдоосу жана инфраструктуранын жаңылануусунун аркасында, дал азыр көз алдыбызда амбициялуу оюнчулардын жаңы мууну өсүп жетилүүдө. Бул болсо ата мекендик футболдун башкы жеңиштери али алдыда экенин айгинелейт.
Кыргызстанда футболдун пайда болушу
Азыркы Кыргызстандын аймагында футбол совет доорунда эле активдүү өнүгө баштаган. 1930-1950-жылдары республикада алгачкы футбол командалары курулуп, стадиондор салына баштаган. Бул процесс өзгөчө Фрунзе (азыркы Бишкек), Ош жана Жалал-Абад (азыркы Манас) шаарларында кызуу жүргөн. Узак убакыт бою республикалык футболдун көч баштоочусу Фрунзенин/Бишкектин "Алга" клубу болуп келген. Ал СССРдин чемпионаттарында ийгиликтүү өнөр көрсөтүп, белгилүү оюнчулардын бир нече муунун тарбиялап чыгарган.
Кыргызстан курама командасынын алгачкы беттеши
СССР тарап, эгемендүүлүккө ээ болгондон кийин, Кыргызстан өзүнүн улуттук курама командасын түзүү укугун алды. Кыргызстандын курама командасы өзүнүн алгачкы расмий беттешин 1992-жылдын 23-августунда Ташкент шаарында Борбор Азия кубогунун алкагында Өзбекстан курамасына каршы өткөргөн. Ал кездешүүдө кыргызстандыктар 0:3 эсебинде утулуп калганына карабастан, дал ушул күн расмий түрдө улуттук курама команданын туулган күнү деп эсептелет.
Алгачкы турнирлер жана өнүгүү
1990-жылдардын башында ата мекендик футбол калыптануу кезеңин баштан кечирип жаткан. Өлкө эгемендүүлүккө ээ болгондон кийин дароо өзүнүн улуттук чемпионаты өткөрүлө баштады. Ушул эле мезгилде алгачкы профессионалдык клубдар пайда болуп, футболчулар өз өлкөсүнүн туусу астында өнөр көрсөтүүгө көптөн күткөн мүмкүнчүлүктү алышты. 1994-жылы Кыргыз футбол биримдиги расмий түрдө ФИФАга (FIFA) жана Азия футбол конфедерациясына (AFC) мүчө болуп кирди. Бул Кыргызстан үчүн дүйнө чемпионаттарынын жана Азия кубогунун тандап алуу этаптарын камтыган ири эл аралык турнирлерге катышууга жол ачкан алдыга карай ташталган зор кадам болду.
Эл аралык аренага чыгуу
Эл аралык аренадагы алгачкы жылдар татаал болду. Курама команда сейрек жеңишке жетип, көбүнчө күчтүү атаандаштарга жол бошотуп жатты. Бирок бара-бара кыргыз футболунун деңгээли өстү. Чыныгы тарыхый салтанат 2019-жылы, Кыргызстандын курама командасы өз тарыхында биринчи жолу Азия кубогунун финалдык бөлүгүнө жолдомо алганда орун алды. Бул окуя бүтүндөй өлкө үчүн өзгөчө чоң майрамга айланды. БАЭдеги турнирде кыргызстандыктар өжөр мүнөзүн жана жеңишке болгон эркин көрсөтө алышты. Күйөрмандардын эсинде өзгөчө Кытай курамасына каршы курч мүнөздөгү беттеш жана плей-оффдогу БАЭ курамасы менен болгон драмалык оюн сакталып калды. Чемпионаттын жыйынтыгында команда бүткүл Азиянын терең урматына ээ болду.
Кыргыз футбол биримдигинин ишмердүүлүгүнүн багыттары
Республикада футболду өнүктүрүүгө жооптуу башкы уюм – Кыргыз футбол биримдиги болуп саналат. КФСтин негизги милдеттеринин чөйрөсүнө төмөнкүлөр кирет:
- балатыр жана өспүрүмдөр футболун өнүктүрүү;
- Кыргызстандын чемпионаттарын уюштуруу жана өткөрүү;
- машыктыруучулардын жана калыстардын квалификациясын жогорулатуу жана даярдоо;
- кыз-келиндер футболун өнүктүрүү жана жайылтуу;
- улуттук курама командаларга ар тараптуу колдоо көрсөтүү.
Акыркы жылдары өлкөнүн инфраструктурасы байкалаарлык жакшырганын белгилей кетүү керек: жаңы аянтчалар, заманбап академиялар жана профилдик футбол мектептери пайда болду. Мунун аркасында жаш оюнчулардын өздөрүн көрсөтүүгө болгон мүмкүнчүлүктөрү кеңейүүдө.
Заманбап курама команда жана анын лидерлери
Бүгүнкү күндө Кыргызстандын курама командасы күчтүү жана оңой менен алдырбаган атаандаш катары таанымал. Улуттук кураманын намысын жергиликтүү клубдарда да, чет элдик клубдарда да ойноп жаткан футболчулар коргоп келишет. Ар кайсы жылдардагы жаркын оюнчулардын катарынан Валерий Кичин, Кайрат Жыргалбек уулу, Тамирлан Козубаев, Кожо Жоэль, Гүлжигит Алыкулов жана башкаларды өзгөчө белгилеп кетүүгө болот.
Курама команда Дүйнө чемпионатынын жана Азия кубогунун тандап алуу турнирлеринде активдүү күрөштү улантууда. Акыркы жылдары команда өзүнүн эсебине бир нече жаркын жеңиштерди, анын ичинде Дүйнө чемпионаты-2026 тандап алуу оюндарындагы ийгиликтүү беттештерди жаздырды.
Кыргыз футболунун башкы ийгиликтери
Ата мекендик футболдун негизги жетишкендиктерине төмөнкүлөрдү киргизүүгө болот:
- 2019-жылдагы Азия кубогунун финалдык стадиясына тарыхый чыгуу;
- Жаштар курама командаларынын прогресси жана сапаттуу өнүгүүсү;
- Кыргызстандын ички чемпионатынын сапаттык өсүшү;
- Кыргыз футболчуларынын чет өлкөлөрдө суроо-талапка ээ болушу;
- Өсүп келе жаткан муундун арасында футболго болгон кызыгуунун олуттуу өсүшү.
Жаштар командалары да жакшы жыйынтыктарды көрсөтө баштады. Алсак, Кыргызстандын U-23 (23 жашка чейинки) жаштар курамасы тарыхында биринчи жолу Азия кубогунун финалдык баскычына жолдомо алды.
Кыргыз футбол союзунун башкы катчысы Медербек Сыдыков "Кабар" агенттигине берген маегинде Азия кубогуна тарыхый чыгуу өлкөнүн эл аралык аренадагы беделин олуттуу түрдө жогорулатканын белгилеген.
"Эгемендүүлүктүн 33 жылында биз биринчи жолу мындай деңгээлге чыктык. Азиянын 47 өлкөсүнүн ичинен эң күчтүү 16 команданын катарына кирүү – бул чоң жетишкендик. Акыркы жылдары мамлекеттин футболго болгон көңүл буруусу кыйла өстү жана президент Садыр Жапаровдун колдоосунун аркасында биз байкалаарлык жыйынтыктарга жетиштик. Эл аралык деңгээлде бул, албетте, Кыргызстандын абройун бекемдейт, ал эми өлкө ичинде футболдун өнүгүшүнө жаңы дем берет", – деп баса белгиледи КФС жетекчиси.
Ал ошондой эле U-23 курамасынын оюнчулары улуттук команданын келечеги экенин кошумчалады. Азыртадан эле жаштар курамасынын азыркы курамынын 60-70% жакынкы жылдарда өлкөнүн башкы командасынын негизин түзөрүн ишенимдүү айтууга болот. Дал ушул балдар Азия Кубогу – 2027де жана 2028-2030-жылдардагы Дүйнө биринчиликтерине тандап алуу оюндарында республиканын намысын коргошмокчу.
Кыргыз футболунун келечеги
Бүгүн Кыргызстандагы футбол көтөрүлүү жолунда турат. Дал бүгүн, Бүткүл дүйнөлүк футбол күнүндө, биз басып өткөн бул жолубузга өзгөчө сыймыктануу менен кылчайып карайбыз. Кыргызстандагы футбол – бул эчак эле жөн гана оюн эмес, бул өжөрлүктүн, өз өлкөсүнө болгон чын жүрөктөн сүйүүнүн жана ийгиликке болгон ишенимдин тарыхы. Биз жаңы аянтчаларды куруп, академияларды ачып жатабыз жана берилген күйөрмандардын мындай колдоосу менен ата мекендик футболдун эң чоң, эң жаңырыктуу жеңиштери али алдыда экенине бекем ишенебиз!
Бүткүл дүйнөлүк футбол күнү расмий түрдө 25-майда белгиленет. Бул майрам БУУнун Башкы ассамблеясы тарабынан 2024-жылы кабыл алынган.
