Борбор Азия өлкөлөрүндө электр энергиясын керектөө ушунчалык тездик менен өсүүдө, атүгүл жаңы ГЭСтердин, ЖЭБдердин жана башка генерациялоочу кубаттуулуктардын ишке кириши калктын жана экономиканын өсүп жаткан муктаждыктарын жабууга жетишпей жатат. Мындан тышкары, "жашыл күн тартибине" шайкеш келүүгө жана атмосферага күйүүчү майдын калдыктарын чыгарууну кыскартууга умтулуу зарыл. Өнүгүү жолуна түшкөн бул ири чөлкөм "өсүп жаткан оору" деп атоого боло турган кыйынчылыктарга туш келүүдө.
Инфраструктураны өнүктүрүү жана индустриалдаштыруу үчүн бизге өтө көп энергия керек. Бирок электр энергиясын иштеп чыгууну бир нече эсе көбөйтүүгө аракет кылсак да, ал дагы деле жетишсиз болууда. Маселе шамал жана күн электр станциялары сыяктуу кайра жаралуучу энергия булактарынын дайыма эле туруктуу болбогонунда гана эмес. Мисалы, Өзбекстан менен Казакстан өздөрүнүн атомдук энергетикасын өнүктүрүү боюнча принципиалдуу чечим кабыл алышты. Ошентип, алар электр энергиясын өндүрүүнү кыйла жогорулатышат, ошол эле учурда АЭСтеги генерация аба ырайына же мезгилге көз каранды болбойт.
Тилекке каршы, бул дагы жетишсиз болуп калышы мүмкүн. Кеп Борбор Азия өлкөлөрүндөгү энергетикалык инфраструктуранын критикалык деңгээлде эскириши 70 пайызга жеткендигинде болуп жатат. Бул жерде жогорку чыңалуудагы электр өткөргүч линиялары жана трансформатордук көмөк чордондор жөнүндө сөз болууда. Башкача айтканда, аймактык энергетикалык шакекчени түзгөн тармактар олуттуу модернизацияга муктаж. Андан сырткары, көбү СССР убагында ишке киргизилген станцияларды да реконструкциялоо зарыл.
2030-жылга чейин Борбор Азия өлкөлөрүндө электр энергиясын керектөөнүн көлөмү үчтөн бирден ашыкка өсө турганын эске алсак, бул көйгөйлөрдү баары бир чечүүгө туура келет. Бул энергия калктын өсүп жаткан суроо-талабын канааттандыруу, ири өндүрүштөрдүн муктаждыктарын камсыз кылуу, индустриалдаштыруу жүргүзүү жана инфраструктуралык долбоорлорду ишке ашыруу үчүн зарыл.
Евразия өнүктүрүү банкы "Борбор Азиянын энергетикасы: энергетика секторун модернизациялоо жана энергияга өтүү" аттуу докладын жарыялады. Бул — чөлкөмдүн энергетикалык туруктуулугуна жетишүүгө мүмкүндүк берген натыйжалуу жана практикалык чечимдерди издөөгө багытталган ири аналитикалык иш.
Евразия өнүктүрүү банкы "орточо жол" стратегиясын сунуштайт — бул салттуу генерацияны модернизациялоо менен кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүүнү айкалыштырган тең салмактуу мамиле. Эсептөөлөр көрсөткөндөй, мындай сценарий "жашыл максимализмге" караганда 30–45 пайыз арзан түшөт жана ошол эле учурда консервативдик өнүгүүгө салыштырмалуу көмүртек калдыктарын 5 эсеге азайтат.
"Энергетикалык саясат пландоонун бардык баскычтарында системалык тобокелдиктерди төмөндөтүүчү, ошондой эле финансылык жана экологиялык чектөөлөрдү эске алган оптималдуу технологиялык жана инвестициялык чечимдердин жыйындысына таянышы керек.
Борбор Азия уникалдуу чакырыктарга жана мүмкүнчүлүктөргө туш болуу менен энергияга өтүүнүн татаалдыгын айкын көрсөтүп турат. Аймак өлкөлөрүндө электр энергиясын керектөө тез темп менен өсүүдө жана 2030-жылга карата болжол менен 40 пайызга көбөйүшү мүмкүн. Ошону менен бирге инфраструктуранын олуттуу бөлүгү эскирген: электр тармактарынын жана станциялардын жарымынан көбү модернизацияга муктаж, ал эми тармактардагы техникалык жоготуулар өнүккөн өлкөлөргө караганда бир нече эсе жогору. Акыркы жылдары кыш мезгили аймакка ири шаарлардагы жарыктын маал-маалы менен өчүрүлүшүнөн тартып, эски электр станцияларындагы аварияларга чейинки локалдык энергетикалык кризистерди алып келди.
Ошол эле учурда Борбор Азия энергияга ийгиликтүү өтүү үчүн жетиштүү ресурстарга ээ. Казакстандын түштүгүндө жана Өзбекстандын чөлдөрүндө Евразиядагы эң мыкты күн зоналары жайгашкан, Кыргызстан менен Тажикстанда — гидроэнергетика үчүн кубаттуу тоо дарыялары, ал эми Казакстандын батышында жана Каспий жээгинде — күчтүү шамалдар бар. Ошондой эле Борбор Азияда жаратылыш газынын жана урандын ири запастары бар; атомдук энергетиканы өнүктүрүү боюнча принципиалдуу чечимдер кабыл алынган", — деп белгиленет баяндамада.
Евразия өнүктүрүү банкынын башкы экономисти Евгений Винокуров Борбор Азияда туруктуу боло турган жана өнөктөш өлкөлөрдүн кызыкчылыктарына толук жооп бере турган аймактык энергия тутумун чыңдоо үчүн бирдиктүү мамилелерди иштеп чыгуунун маанилүүлүгүн белгилейт.
"Орточо жол" бул Борбор Азияга салттуу энергетиканын ишенимдүүлүгүн жана жаңы технологиялардын экологиялуулугун айкалыштырууга мүмкүндүк берген экономикалык жана технологиялык стратегия. Күндөн жана шамалдан баштап, газ, гидро жана атомдук энергияга чейинки бардык кол жете турган булактарды колдонуу зарыл. Кайра жаралуучу энергия булактарын жигердүү өнүктүрүү менен бирге, салттуу электр станцияларын жаңыртууну, жаңы тармактарды, энергия топтоочу тутумдарды өнүктүрүүнү жана толук кандуу аймактык сооданы ишке киргизүүнү унутпоо керек. Мындай ийкемдүү мамиле аймактын экономикалык өсүшү үчүн бекем негиз болуп берет", — дейт Винокуров.
Стратегияны ишке ашыруу үчүн мамлекеттердин, бизнестин жана эл аралык институттардын аракеттерин координациялоо зарыл. Евразия өнүктүрүү банкынын эксперттери иш-аракеттердин беш негизги багытын бөлүп көрсөтүшөт:
- Колдонуудагы электр станцияларын жана тармактарды модернизациялоо: Иштеп жаткан көмүр, газ жана гидроэлектр станцияларындагы жабдууларды жаңыртуу алардын натыйжалуулугун жогорулатат, зыяндуу калдыктарды азайтып, кызмат кылуу мөөнөтүн узартат. Ошону менен бирге тармактык чарбаны реконструкциялоо талап кылынат: техникалык жоготууларды азайтуу, башкаруунун жана мониторингдин заманбап системаларын киргизүү зарыл. Бул инфраструктура кайра жаралуучу энергия булактарынын өсүп жаткан көлөмүн ишенимдүү кабыл алууга мүмкүндүк бериши керек.
- Энергия тутумунун ийкемдүүлүгүн жогорулатуу: Күн жана шамал генерациясынын туруксуздугун толтуруу үчүн тез ишке кирүүчү резервдик кубаттуулуктар керек. Заманбап газ-турбиналык түзүлүштөрдү куруу, энергия топтоочуларды (аккумуляторлорду) жайгаштыруу жана суроо-талапты башкаруу тутумдарын (мисалы, керектөөчүлөр үчүн "акылдуу" эсептегичтерди) киргизүү зарыл. Келечектүү чечим бир аянтчада кайра жаралуучу энергия булактарын, газ генерациясын жана батареялык топтоочуларды бириктирген гибриддик парктарды түзүү. Бул сутка бою үзгүлтүксүз электр менен камсыздоого шарт түзөт.
- Рыноктук жана тарифтик реформалар: Экономикалык жактан негизделген тарифтерге этап-этабы менен, кылдаттык менен өтүү (калктын аз камсыз болгон катмарын милдеттүү түрдө даректүү коргоо менен) энергетика секторуна инвестициялардын келишин жана жетиштүү каржылоону камсыз кылат. Ошону менен бирге электр энергиясы рыногун модернизациялоо, кубаттуулуктар менен соода кылууну жана башка көмөкчү кызматтарды киргизүү зарыл. Бул ийкемдүү газ станцияларын, ири аккумулятордук парктарды жана энергия менен камсыздоонун ишенимдүүлүгүн кепилдеген башка технологияларды курууга рыноктук стимулдарды түзөт.
- Кайра жаралуучу энергияны энергия тармагына интеграциялоо: Күн жана шамал генерациясын өнүктүрүү тармактык инфраструктураны чыңдоо менен бир убакта жүрүшү керек. Жаңы күн жана шамал электр станцияларын тармактар кошумча кубаттуулукту кабыл ала турган жерлерде пландаштыруу, ошондой эле линияларды тартыштык пайда болгондон кийин эмес, алдын ала куруу маанилүү. Мүмкүнчүлүккө жараша кайра жаралуучу энергия булактары объекттерин энергия топтоочу тутумдар менен жабдуу жана кубаттуулуктун өзгөрүүсүн тегиздөө үчүн иштеп чыгууну болжолдоо ыкмаларын жакшыртуу зарыл.
- Аймактык интеграция: Борбор Азия өлкөлөрүнүн энергия тутумдарын бириктирүү, ошондой эле коңшу өлкөлөр менен электр энергиясын соодалоо камсыздоонун ишенимдүүлүгүн арттырып, чыгымдарды азайтат. Мамлекеттер аралык электр өткөргүч линияларына инвестиция салуу жана энергия тутумдарын башкарууну координациялоо талап кылынат. Бул өлкөлөргө электр энергиясы менен алмашууга жана гидроресурстарды биргелешип пайдаланууга мүмкүндүк берет. Чек аралар аралык агымдардын эсебинен тутумду тең салмактоо мүмкүнчүлүгү (жогорку жүктөм маалында) абдан маанилүү болуп калат, бирок бул аймактык энергетикалык рынокторду өнүктүрүүнү жана бирдиктүү стандарттарды иштеп чыгууну талап кылат.
Тең салмактуулукка негизделген "орточо жол" стратегиясы Борбор Азиянын энергетикасын модернизациялоо үчүн бекем негиз боло алат. Мындай комплекстүү мамиле ишенимдүү жана жеткиликтүү энергия менен камсыз кылууга, көмүртек калдыктарын олуттуу кыскартууга жана энергияга өтүүнү экономикалык жактан пайдалуу жана климаттык милдеттенмелерди сактоо менен ишке ашырууга мүмкүндүк берет.
