Кар баскан тоо чокулары жана кырка тоолору – бул бир нече он жылдыктардан кийин жок болуп кетиши мүмкүн болгон кооз пейзаж гана эмес. Эгерде биз чокулардан көрүп көнгөн мөңгүлөр эрип кетсе, Борбор Азиянын олуттуу бөлүгү Марстагы чөлгө окшогон ээн талаага окшоп калат. Нымдуулуктун жетишсиздигинен бүткүл флора жана фауна жабыркап, акырында адамзат да токойлор өскөн, бакчалар гүлдөгөн жана айыл чарба жерлери иштетилген аймактарды таштап кетүүгө мажбур болот. Экологдордун баамында, дарыялардын агымынын азайышы тоо экосистемаларынан миңдеген чакырым алыстыктагы жашоону түп тамырынан бери өзгөртөт, анткени Кыргызстан менен Тажикстандын тоолорунан башталган суу артериялары зор мейкиндиктерге жан киргизип келет.
Жакында Астанада өткөн Борбор Азия мамлекет башчылары жана 15 өлкөнүн жогорку даражалуу өкүлдөрү чогулган экологиялык саммитте Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров Кыргызстан климаттын өзгөрүүсүнүн кесепеттерин пропорционалдуу эмес оордукта көтөрүп жатканына көңүл бурду.
"Акыркы бир жылда суу чарба тармагына 80 млн долларга жакын каражат бөлдүк. Акыркы 5 жылда бюджеттен бул тармакка 259 млн доллар багытталды, бул өлкөнүн жылдык бюджетинин 2 пайызын түзөт. Бирок, бул каражаттар жана чаралар эскирген инфраструктураны жакшыртуу жана натыйжалуу, заманбап системаны куруу үчүн жетишсиз", – деп белгиледи Садыр Жапаров.
Мамлекет башчысы Кыргызстан көптөгөн он жылдыктар бою суу бөлүштүрүүнүн мурунку лимиттерин сактап, сууну топтоо жана коё берүү кызматтарын көрсөтүүнү, гидротехникалык курулуштарды күтүүнү жана коопсуздугун камсыз кылууну, ошондой эле өзгөчө кырдаалдардан коргоону улантып келе жатканын баса белгиледи.
"Биз тараптан аткарылып жаткан бардык иштер, маңызы боюнча, сууну пайдалануучулардын бардыгы тарабынан колдоого алынышы жана кошо каржыланышы керек болгон экосистемалык кызматтарды көрсөтүү болуп саналат. Аймактагы өлкөлөр үчүн бирдиктүү келишимге келүү оңой эмес экени анык, бирок биз кызыкчылыктардын балансын таап, аймактагы суу жана энергетикалык ресурстарды бөлүштүрүү механизмдерине натыйжалуу экономикалык инструменттерди этап-этабы менен киргизүүдө комплекстүү мамиленин негизинде өз ара алгылыктуу чечимдерди иштеп чыгышыбыз керек", – деп кесиптештеринин көңүлүн бурду мамлекет башчысы.
Кыргызстандын тоолорунда калыптанып, каналдар жана суу сактагычтар системасы менен жөнгө салынган дарыялар коңшу мамлекеттердеги миллиондогон гектар айыл чарба жерлерин нымдуулук менен камсыз кылат. Биздин өлкө болжол менен 12 млрд кубометр сууну пайдаланса, биздин жакынкы өнөктөштөрүбүз бизден болжол менен 38 млрд кубометр алышат. Башкача айтканда, республика жалпы байлыкты камсыз кылып, масштабдуу гидротехникалык курулуштар системасын күтөт жана тейлейт. Ошол эле учурда өзгөрүп жаткан климаттык шарттарга ыңгайлашуу үчүн жайдын ысык мезгилинде бөлүштүрүү үчүн суу топтой турган көлөмдүү суу сактагычтары бар чоң станциялардын каскаддарын куруу зарыл. Мындан тышкары, суунун коромжусун азайтуу үчүн жүздөгөн чакырым каналдардын нугун тезирээк бетондоо керек. Мунун баары эбегейсиз чыгымдарды талап кылат жана бул учурда Кыргызстандын гана ресурстары менен чектелүү мүмкүн эмес.
Андан сырткары, эксперттердин айтымында, бул туура эмес. Суу чарба комплексин өркүндөтүү, анын туруктуулугун бекемдөө, регионду азыктандырган дарыялардын суусун пайдаланган бардык мамлекеттер экосистемалардагы климаттын өзгөрүүсүнө каршы күрөшүү программаларын ишке ашырышы керек.
Айыл чарба илимдеринин доктору, академик Жамин Акималиев суу темасы боюнча глобалдык диалог БУУнун колдоосу астында 2027-жылдын күзүндө өткөрүлө турган Экинчи глобалдык тоо саммитинде улантыларын баса белгилейт. Глобалдык жылуулануу Кыргызстандын аймагындагы мөңгүлөрдүн 30%га жакынын эритип жиберди, соолуп баштаган дарыялар бар. Суунун агымы азайып жатат, ошондуктан орточо температура планетадагы орточо көрсөткүчтөн эки эсе тез өсүп жаткан назик тоо экосистемаларын мөңгүлөрдүн деградациясын жайлатуу аркылуу сактап калууга мүмкүн болуп турганда, азыртан аракет кылуу зарыл.
"Маселе бизди жана төмөн жайгашкан өлкөлөрдү сугат суу менен камсыз кылган "түбөлүк мөңгүлөрдүн" интенсивдүү эрип жатканында. Бир эле Кыргызстан бүткүл Борбор Азиянын суу ресурстарынын 40%ына ээ. Бул абдан жогорку көрсөткүч. Бул кимдин "эмгеги" экенин билбейм, бирок совет доорунда эмнегедир бардык ири суу сактагычтар айдоо жерлерин жана калктуу конуштарды сууга чөктүрүү жолу менен биздин республиканын аймагында курулган, бирок аларда топтолгон суунун басымдуу бөлүгү кааласаң-каалабасаң коңшу өлкөлөргө кетет. Жана бул бизге эч кандай компенсацияланбайт.
Мисалы, жалпы сыйымдуулугу 470 млн метр куб болгон Орто-Токой суу сактагычындагы суунун 25 пайызы жана жалпы көлөмү 500 млн кубометр болгон Киров суу сактагычындагы суунун 80 пайыздан ашыгы түз эле Казакстанга кетет, ал эми сыйымдуулугу 20 млрд метр кубга жеткен Токтогул суу сактагычындагы суунун 97 пайызы Өзбекстанга жашылча жана пахта эгиндерин сугарууга жумшалат. Биз бири-бирибиз менен тыгыз байланыштабыз.
Суу азайганда, суу чарбасын күтүүгө компенсациялык чараларды киргизүү – табигый зарылчылык. Мөңгүлөрдүн олуттуу бөлүгү эрип кеткиче күтпөш керек, эгер убакыт текке кетип, кайра калыбына келтирүү мүмкүн болбой калган чекиттен өтүп кетсек, анда биз да, Казакстан да, Өзбекстан да эч нерсени өзгөртө албайбыз.
Менин оюмча, биздин бай жана дос коңшуларыбыз мөңгүлөрдүн тегерегинде алардын эрүү темпин жайлатууга көмөктөшүүчү ири токой "калканчын" түзүүгө, жаңы суу сактагычтарды жана ГЭСтерди куруу аркылуу "жашыл" энергетиканы ишке ашырууга, ошондой эле кайтарымсыз коромжуларды максималдуу түрдө азайтуу максатында көп чакырымдык ирригациялык системаларды капиталдык реконструкциялоого каржылык колдоо көрсөтүүсү керек.
Бардык өлкөлөрдүн биргелешкен аракеттери менен гана биз жакындап келе жаткан чоң кырсыкты – сугат жана ичүүчү суунун курч тартыштыгын алдын ала алабыз. Ал эми Борбор Азиянын ысык жана кургак зонасында жайгашкан өлкөлөр үчүн "суу" деген түшүнүк – бул жашоонун өзү дегенди билдирет. Бул чындыкты баарыбыз өздөштүрүшүбүз керек. Кийин кеч болот", – деп баса белгилейт академик Жамин Акималиев.
БУУнун колдоосу астында Бишкекте өтө турган Экинчи глобалдык тоо саммити, эксперттердин күтүүсү боюнча, тоолуу өлкөлөрдү колдоо боюнча натыйжалуу жана өз ара алгылыктуу чечимдер иштеп чыгарыла турган аянтчага айланат. Эл аралык фонддордон климаттык каржылоо механизмдери, экосистемаларды коргоого жана аларды сактоо үчүн жалпы жоопкерчиликке багытталган программалар талкууланат.
Эксперттер белгилегендей, суу көйгөйлөрүн чечүүдөгү саясий-дипломатиялык мамилелер трансформацияланып, жоопкерчиликтүү болушу керек. Бул ресурстар үчүн күрөш же атаандаштык болбошу керек, бул Евразиянын борбордук бөлүгүндө жашаган он миллиондогон адамдардын жашоо тиричилиги көз каранды болгон экосистемалардын туруктуулугунун маселеси. Биздин региондун алдында турган климаттык тобокелдиктер чек араны билбеген чакырыктарга каршы жамааттык жана комплекстүү чараларды көрүүнү талап кылат, анткени аракетсиздик экологиялык катастрофага алып келиши мүмкүн.
