Шанхай кызматташтык уюмунун ичиндеги саясий, экономикалык, маданий жана илимий байланыштардын жаңы форматы кеңири жана көп деңгээлдүү кызматташуу үчүн уникалдуу архитектураны түзүүдө. Бул Евразия континентиндеги коңшулар өз ара аракеттенүү үчүн кеңири мейкиндик түзүп, ири жүк агымдарынын ыкчам кыймылын камсыз кылган ыңгайлуу транспорттук алкак куруп, өнөр жай менен бизнестин өнүгүүсүн стимулдаштыруучу баалуулуктар чынжырларын түзүп жаткан өнүгүү уюлунун пайдубалы болуп саналат.
ШКУда экономикалар бири-бири менен атаандашпайт, тескерисинче, бири-бирин толуктап турат. Ошондуктан коңшу мамлекеттер үчүн аймактык инфраструктуралык долбоорлорду ишке ашыруу, энергетикалык потенциалды жогорулатуу, логистиканы жакшыртуу, ошондой эле ар кыл экономикалык тармактарда биргелешкен ишканаларды ачуу барган сайын пайдалуу болууда. Өз ара кызыкчылык туудурган тармактардын алкагы дээрлик чексиз — машина куруу, айыл чарбасы, кайра иштетүү өнөр жайы жана курулуш сектору. Бул ыкмалар уюмдун туруктуулугун камсыз кылып, өнөктөш өлкөлөрдүн ички дүң продукциясынын өсүшүнө шарт түзүүдө.
"ШКУда ар кандай өлкөлөрдүн ресурстук базасын жана технологиялык мүмкүнчүлүктөрүн интеграциялоо, ошондой эле биргелешкен стратегиялык максаттарга жетүү үчүн каржы механизмдерин бирдиктүү түзүмгө бириктирүү боюнча иштер жүрүп жатат. Бул уюмдун жалпы натыйжалуулугун жогорулатып, бардык өнөктөштөр жана жалпысынан аймак үчүн экономикалык туруктуулукту камсыз кылат.
Шанхай кызматташтык уюму технологиялык көз карандысыздыкты камсыз кылууга багытталган долбоорлорго олуттуу басым жасайт. Бул жааттагы кызматташуу жөн гана технологияны импорттоонун ордуна, өзүбүздүн баалуулук чынжырчаларыбызды түзүүнү камтыйт. Бул ыкма долбоорлорду эл аралык өнөр жай кластерлерин түзүүгө өтүүнү билдирет.
Башкача айтканда, эки тараптуу аймактык өнүктүрүү долбоорлору ШКУ аймагынын стратегиялык пландары менен шайкеш келет. Кытай менен Кыргызстан өздөрүнүн транспорттук инфраструктурасынын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтип, логистикалык натыйжалуулукту, жашыл энергиянын потенциалын жогорулатып жатышат. Мунун баары Шанхай кызматташтык уюмунун алкагындагы кызматташтыкты бекемдейт жана бул долбоорлор биздин өнүгүү мейкиндигибизди байланыштырып, бардык өнөктөштөр үчүн кызыктуу.
Демек, биз талашсыз артыкчылыктарга ээ болгон жана Евразиядагы байланыштардын жаңы архитектурасынын пайдубалын түзгөн саясий жана экономикалык өз ара аракеттенүүнүн жаңы маданияты жөнүндө айта алабыз", — деп белгилейт Шерадил Бактыгулов.
Соода жана инвестициялардын көбөйүшү ШКУнун ичинде өсүү мүмкүнчүлүктөрүн түзгөн негизги багыттар болуп саналат. Кыргызстан менен Кытайдын ортосундагы өнөктөштүк өз ара кызыкчылыктын маанилүү тармактарын камтуу үчүн акырындык менен кеңейүүдө. Энергетика, өнөр жай, транспорт, логистика, санариптештирүү жана жасалма интеллект жаатындагы ири инфраструктуралык долбоорлор эки тараптуу жана көп тараптуу негизде ишке ашырылууда. Мунун баары кеңири ШКУ мейкиндигин өнүктүрүүгө төп келет.
Кытай — Кыргызстандын эң ири инвестору жана негизги соода өнөктөшү. Шанхай форматынын алкагындагы транспорттук коридорлорду өнүктүрүүгө багытталган биргелешкен аракеттер биздин экономикаларды жакындаштырып гана тим болбостон, негизги транспорт системаларын жана континентти кеңири рыноктор менен эң кыска аралык аркылуу байланыштырат. Мисалы, Түштүк-Чыгыш Азия менен Европанын ортосундагы жүк ташуу аралыгы болжол менен 1000 чакырымга кыскарып, жол жүрүү убактысын бир жумага азайтат.
Бул Евразия аймагындагы логистиканы кайра форматтоого жана ШКУнун ичинде транспорттук байланышты жакшыртууга гана эмес, ошондой эле мурда транспорттук туңгуюкта турган өлкөлөрдө жаңы экономикалык өсүү чекиттеринин пайда болушуна шарт түзөт.
"Кабар" маалымат агенттигине берген маегинде экономист Нурбек Элебаев ШКУ боюнча өнөктөштөр менен кызматташууда өлкөбүз үчүн ачылып жаткан келечектүү багыттарга баа берди.
"Кытай бүгүн Кыргызстанга кайсы багыттарда жардам көрсөтүүгө артыкчылык бере аларын карап көрөлү. Жана биз муну өз өлкөбүздө гана эмес, чет өлкөлөрдө да өнөктөш катары катышуубуз менен ишке ашыра алабыз.
Ушул көз караштан алганда, мен биринчи кезекте кызматташуунун келечектүү үч багытын аныктайм, аларда биздин коңшубуз ийгиликтүү жана натыйжалуу деп таанылды. Биринчи эки багыт күн жана шамал энергиясына байланыштуу, биз аларды көптөн бери талкуулап келе жатабыз, бирок өлкөнүн жаңы жетекчилигинин саясий эркинин аркасында акыры алгылыктуу ийгиликтерге жетишүүдөбүз. Эки тараптуу жашыл экономикалык кызматташтыктын алкагында, жалпысынан болжол менен 1 млрд долларга 600 МВт күн электр станциясын жана 200 МВт шамал электр станциясын куруу өлкөбүз үчүн абдан келечектүү болмок. Бул долбоор ШКУнун биргелешкен долбоорунун же мамлекеттер аралык программалардын алкагында ишке ашырылышы мүмкүн. Анткени кошумча энергетикалык кубаттуулуктун жетишсиздиги — Кыргызстандын өнүгүшүнө кедергисин тийгизүүдө.
Кыргызстан 2027-2028-жылдарга чейин эки долбоорду тең ишке ашырууга умтулушу керек. Бул электр станцияларын ишке киргизүү, коңшуларга болгон милдеттенмелерди эске алуу менен, өлкөнүн ичинде да, эл аралык деңгээлде да ишенимдүү электр энергиясы менен камсыздоону түзөт.
Бул долбоорлорду ишке ашыруу, албетте, олуттуу инвестицияларды талап кылат. Бул жагынан алганда, эки өлкөнүн ортосундагы кызматташтыктын дагы бир маанилүү багыты — Азия инфраструктуралык инвестициялык банкы менен өнөктөштүктү бекемдөө жана аймактагы эң көп капиталды талап кылган демилгелерди каржылоо үчүн ШКУнун Өнүктүрүү банкын түзүү аркылуу долбоорлорду биргелешип каржылоо болуп саналат.
Кыргыз-кытай кызматташтыгы үчүн дагы бир маанилүү кадам — бул Кыргызстанда электр унааларын жана электр кыймылдаткычтарын өндүрүү боюнча биргелешкен ишкана түзүү болушу мүмкүн. Мындай биргелешкен ишкана Кытай үчүн да, биз үчүн да чоң пайда алып келет. Кыргызстан бул долбоорго 49% үлүш менен өнөктөш катары катышып, кытайлык өнөктөшкө 51% сунуштай алат. Биз биргелешкен ишканага капиталдык каражат же жер тилкесин кошо алабыз.
Мындай биргелешкен ишкананы түзүү өлкөнүн экспорттук потенциалын жана чет элдик валютанын агымын жогорулатат, ошондой эле ЕАЭБ, ШКУ жана Европа рынокторунда электромобилдерди сатуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтет", — деп белгиледи Нурбек Элебаев.
ШКУ бүгүнкү күндө ар кандай саясий системалары жана экономикалык моделдери бар мамлекеттерди бириктире турган көп тараптуу кызматташтыктын натыйжалуу варианттарын түзүүгө багытталган олуттуу өзгөрүүлөрдү башынан кечирип жаткан аймак. Бир нече ондогон жылдар мурун эле мүмкүн эместей көрүнгөн иштер учурда реалдуу натыйжа берип, Шанхай кызматташтык уюму тынчтыктын жана өнүгүүнүн уюлу катары күч алууда.
