Евразиянын транспорттук каркасы Шанхай кызматташтык уюму мейкиндигинин алкагында унаа жана темир жолдордун кеңири тармагы ири жүк агымдарынын өтүүсүнө шарт түзүп, континенттик деңгээлде туруктуу экономикалык өз ара аракеттенүү үчүн өбөлгө түзөт. Эксперттер белгилегендей, акыркы убакта дүйнөлүк соодада жүк ташуу деңиз жолдорунан кургактагы каттамдарга өтүүдө. Геосаясий туруксуздук шартында кургактагы жолдор коопсуз жана ишенимдүү логистикалык багыт катары бааланууда. Борбор Азиянын транспорттук туңгуюктан чыгышы — товарларды жогорку ылдамдыктагы автомагистралдар жана темир жолдор аркылуу жеткирүү деңиз каттамдарына караганда тез жана экономикалык жактан пайдалуу экенин көрсөтөт. Кеме каттамдары үчүн келип чыгып жаткан геосаясий тобокелдиктер бул фактордун маанилүүлүгүн арттырат.
Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу Евразия транспорттук каркасынын маанилүү элементи болуп саналат. Бул магистраль Европа менен Түштүк-Чыгыш Азия өлкөлөрүн эң кыска каттам менен байланыштырат жана Борбор Азия мамлекеттерине Перс булуңунун жана Инди океанынын портторуна чыгууга жол ачат. Мындан тышкары, бул долбоор Түндүк – Түштүк эл аралык транспорттук коридору менен интеграцияланууда.
Келечекте ШКУ мейкиндиги кургак порттору жана заманбап жол түйүндөрү бар эффективдүү транспорттук тармакты камтыйт. Бул континенттин каалаган бөлүгү менен сапаттык жактан жаңы деңгээлдеги экономикалык байланышты түзүүгө негиз болот.
Саясат таануучу, профессор Мурат Сүйүнбаев "Кабар" агенттигине берген комментарийинде дүйнөлүк соодадагы тектоникалык жылыштар жана аймактардын өнүгүү багытын өзгөрткөн глобалдык трансформациялар тууралуу пикирин бөлүштү.
"Ирандын айланасындагы аскердик жаңжал тар жана соккулар үчүн аялуу болгон Ормуз кысыгына гана ишенүү канчалык тобокелчиликтүү экенин көрсөттү. Бирок Кытайга бара жаткан же Кытайдан келе жаткан кемелер дал ушундай эле аялуу болгон Малакка кысыгы аркылуу өтүшү керек. Ал жерде да кемелер учкучсуз учактардын чабуулуна кабылышы, басып алынышы же суу астынан сокку жеши мүмкүн. Кеп мунай продуктуларын ташуу жөнүндө гана эмес, башка товарлардын жана ресурстардын кеңири спектрин камсыздоо логистикасы үзгүлтүккө учурап, бул дүйнөнүн ар кайсы аймактарында кризистик көрүнүштөрдү жаратууда. Башкача айтканда, эл аралык мамилелердин начарлашынан улам деңиз соодасы өзүнүн мурдагы туруктуулугун олуттуу түрдө жоготуп жатат.
Ошондуктан, Евразияда темир жол инфраструктурасын активдүү өнүктүрүү — мыйзам ченемдүү процесс. Иран трансафган темир жолунун курулушун аяктап, аны Өзбекстандын Термез шаарына чейин жеткирүүнү пландаштырууда. Ал жерден бул жол Кытайдан Кыргызстан аркылуу өтүүчү магистралга кошулат. Бул — келечектүү транспорттук коридордун бир гана мисалы. Мындай каттамдар бүтүндөй континентте тез, ишенимдүү жана ыңгайлуу логистиканы камсыз кылган кеңири тармакты түзүшү керек. Бүгүнкү күндө бул иш ШКУнун өнүгүшү үчүн артыкчылыктуу мааниге ээ.
Логика көрсөткөндөй, андан да арзан транспорт — трубопровод транспорту бар. Аларды темир жол линияларына параллель коюу ыңгайлуу. Алар зыянга учураса, калыбына келтирүү деңиз порттору жана терминалдары сыяктуу мейкиндиктик инфраструктуралык комплекстерге караганда алда канча жеңил жана арзанга түшөт. Дал ушул себептен Шанхай кызматташтык уюму өнөктөштөр тарабынан "бөлүнбөс коопсуздук" принцибин сактоо менен түзүлүп жаткан кургактыктагы соода каттамдарын өнүктүрүүгө басым жасоодо. "Бир алкак – бир жол" демилгесинин маңызы да мына ушунда", — деп жыйынтыктады Сүйүнбаев.
Учурда Кыргызстан менен Кытайдын ортосунда эки негизги өткөрүү пункту иштейт: Нарын облусундагы "Торугарт" жана Ош облусундагы "Эркечтам". Үчүнчү ири өткөрүү пункту Ысык-Көл облусундагы "Бедел" өткөрүү пункту болот. Ал Жети-Өгүз районунда, деңиз деңгээлинен болжол менен 3100 метр бийиктикте активдүү курулууда. Объекттин аянты 13 гектарды түзөт. Инфраструктураны өнүктүрүүнү толугу менен 2027-жылга чейин бүтүрүү пландалууда. Мындан тышкары, жакынкы жылдарда Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу пайдаланууга берилет.
Кыргызстан үчүн бул товар жүгүртүүнүн көлөмүнүн бир нече эсе көбөйүшүн билдирет. Заманбап логистика экономикалык өнүгүү моделин түп тамырынан бери өзгөртөт. Өлкөдө жаңы өндүрүштөрдү жайгаштыруу, айыл чарбасын өнүктүрүү жана чогултуучу ишканаларды түзүү кыйла пайдалуу болуп калат. Транзиттик каттамдар адатта өнөр жай жана логистикалык инфраструктуранын калыптануу борборлоруна айланат. Евразиянын борбордук бөлүгү аркылуу өтүүчү транспорттук артериялардын өнүгүшү аймакка ири инвестицияларды, заманбап технологияларды жана капиталды тартууга өбөлгө түзөт.
"Мамлекеттик суверенитетти, көз карандысыздыкты жана коопсуздукту коргоо, экономикалык өнүгүүнү тездетүү, аймактык туруктуулукка жана интеграциялык процесстерге көмөктөшүү, ошондой эле эл аралык тартипти кайра курууда Борбор Азиянын ролун күчөтүү — Борбор Азия мамлекеттеринин, анын ичинде Кыргызстандын стратегиялык милдеттеринен болуп калды.
Шанхай кызматташтык уюму дүйнөдөгү эң динамикалуу өнүгүп жаткан жана келечектүү эл аралык уюмдардын бири катары Кыргызстанга бул максаттарга жетүү үчүн ыңгайлуу аянтча түзүп берет. Кытайдын жалпы кубаттуулугунун тездик менен өсүшү, анын глобалдык жана аймактык процесстердеги ролунун күчөшү, ошондой эле КЭРдин төрагасы Си Цзиньпин тарабынан сунушталган Глобалдык коопсуздук демилгеси, Глобалдык өнүгүү демилгеси, Глобалдык цивилизация демилгеси жана башка эл аралык демилгелердин таасиринин өсүшү өзгөчө мааниге ээ. Алар Кыргызстандын стратегиялык милдеттерин ишке ашыруу үчүн маанилүү түрткү болууда", — деди Ма Фэншу.
Негизинен, кеп жаңы экономикалык өлчөмгө өтүү жөнүндө болуп жатат, анда калыптанып жаткан көп уюлдуу дүйнөнүн борборлорунун бири катары ШКУ жакынкы ондогон жылдарга жете турган туруктуулукка жана өнүгүү потенциалына ээ. Бул өз ара аракеттенүү ынак коңшулук, өз ара ишеним, улуттук кызыкчылыктарды жана мамлекеттик суверенитетти урматтоо принциптерине негизделген, улам күч алып жаткан экономикалык өсүштүн борбору болуп саналат.
