Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) саммитине карата жигердүү даярдыктар ачык көрүнүп турат. Борбор калаада жолдор, шаардык инфраструктуранын жаңы объектилери, заманбап имараттар, спорттук ареналар жана бүтүндөй турак жай кичи райондору курулууда. Муну менен катар сейил бактарды, фонтан комплекстерин жана шаардыктардын жигердүү эс алуусу үчүн аянтчаларды көрктөндүрүү иштери жүрүп жатат. Бишкектин көрүнүшү өзгөрүүдө, бул бир гана эл аралык маанидеги иш-чараларга байланыштуу эмес; эң негизгиси – жакынкы өнөктөштөр менен кызматташуунун аркасында Кыргызстан экономикалык жактан чыңдалып, андан ары өнүгүү үчүн пландары жана ресурстары бар экендигинде. Биз муну конокторубузга, анын ичинде Россия, Кытай, Индия жана Пакистан сыяктуу дүйнөлүк ири державалардын башчыларына көрсөтө алабыз. Азыркы биз күбө болуп жаткан өзгөрүүлөр өнүгүүнүн жаңы парадигмасын калыптандырууда. Биз Кыргызстандын ичинде республиканын акыркы жылдары кандай өзгөргөнүн, 10 жыл мурунку абалыбыз менен азыркы жетишкендиктерибизди салыштырып, конкреттүү мисалдарда көрүп жатабыз. Туруктуулукка жетишип, ишенимдүү өнөктөштөр менен прагматикалык жана өз ара пайдалуу мамилелерди курууга мүмкүн болду.
Бир гана борбор калаанын эмес, Кыргызстандын башка ири шаарларынын да сырткы жасалгасы – бул, шарттуу түрдө айтканда, көзгө көрүнгөн "витрина". Бирок, ШКУ – бул саясаттан да жогору турган, тагыраагы, геосаясий түзүм, анткени Шанхай кызматташтык уюмунун алкагында кабыл алынган чечимдер дүйнөлүк күн тартибине талашсыз таасирин тийгизет. Дүйнө өтө туруксуз болуп, эл аралык тартиптин эски системасы деградацияга учурап, ал эми көп полярдуу түзүлүш али толук калыптана элек мезгилде, мындай кадыр-барктуу эл аралык уюмга өлкөбүздүн төрагалык кылышы – чоң жоопкерчилик. Башкача айтканда, Бишкек ШКУга мүчө мамлекеттердин башчыларынын саммитин дүйнөлүк тарыхтын бурулуш учурунда кабыл алууда жана кааласаңыз, жаңы геосаясий чындыкты калыптандыруучу чечимдерди кабыл алуу борборлорунун бирине айланууда.
Азыркы учурда ШКУ өз ара аракеттенүү механизмдерин өркүндөтүп, тезирээк жана натыйжалуу чечимдерди кабыл алууга, инфраструктуралык долбоорлорго ресурстарды издөөгө, өнөктөш өлкөлөрдүн ортосундагы экономикалык потенциалды чыңдоого жана ишке ашырууга мүмкүндүк берүүчү институттарды өнүктүрүүдө. Кыргызстан төрагалык кылуучу тарап катары алдыдагы саммитке байланыштуу бардык маселелерди кылдат иштеп чыгууда. Бул маанилүү деталдар тууралуу "Кабар" агенттигине берген комментарийинде Кыргызстандын атайын жана ыйгарым укуктуу элчиси Ирина Оролбаева айтып берди.
"Төрагалык кылуу – бул ар кыл деңгээлдеги иш-чараларды уюштуруу гана эмес, бул, биринчи кезекте, документтерди иштеп чыгуу боюнча кылдат иш. ШКУда консенсус эрежеси бар болгондуктан, төрагалык кылган тарап бардык катышуучулардын пикирин эске алуу менен, өзгөчөсүз баарынын кызыкчылыгына төп келген вариантты табышы керек. Азыр ШКУда 10 мүчө-мамлекет бирдиктүү чечим кабыл алат. Жоопкерчиликтин деңгээлин түшүнүү үчүн ушунчалык ар түрдүү курамды карап көрүңүз. Биз үчүн өткөн саммитте ШКУнун Өнүктүрүү банкын түзүү жөнүндө чечимдин кабыл алынышы жаркын мисал болуп саналат, бул демилге мындан дээрлик жыйырма жыл мурун Кыргызстан тарабынан көтөрүлгөн. Биз бул маселени кезектеги жолугушуулардын күн тартибине тынымсыз киргизип, тыкан иштеп жаттык. Бул долбоорду жалпы күч-аракет менен ишке ашыра алабыз деп ишенем", - деп белгиледи дипломат.
Бишкек саммитти уюм түзүлгөндөн берки чейрек кылымдык мааракесин белгилеп жаткан жылы кабыл алууда, ал кезде бул түзүм "Шанхай бешилтиги" деп аталчу. Биздин өлкө "ШКУга 25 жыл: бекем тынчтыкка, өнүгүүгө жана гүлдөп-өнүгүүгө карай жалпы жол" деген ураанды тандап алган. Бул – Кыргызстандын төрагалыгы астында ШКУнун алкагында Бишкекте жолугуп жаткан министрликтердин, тармактык багыттардын жана коопсуздукка жооптуу органдардын жетекчилеринин бардык жолугушууларынын жана иш-чараларынын негизгиси.
Бул контекстте, Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан темир жолу бардык ШКУ өлкөлөрү тарабынан колдоого алынганын эске салуу маанилүү. Башкача айтканда, бул долбоор иш жүзүндө уюмдун Евразиянын жаңы транспорттук негизин түзүү боюнча маанилүү долбоорлордун бири болуп саналат. Бул континенттин түндүгү менен түштүгүн, чыгышы менен батышын эң кыска аралыкта байланыштырган жаңы товар жүгүртүү тармагынын тирөөч пункту болот. Жакын арада Кыргызстан аркылуу өтүүчү магистраль экономикалык жигердүүлүктү жана чоң кызматташтык мейкиндигин өнүктүрүүнү колдогон негизги артерияга айланат.
Албетте, эл аралык кырдаал чыңалып тургандыктан, аймактык коопсуздук маселелери ШКУ боюнча өнөктөштөрдүн өзгөчө көңүл борборунда болот. Бул аспекттерге Ирина Оролбаева өзүнчө токтолду.
"Шанхай кызматташтык уюму бүгүнкү күндө дүйнөдөгү кадыр-барктуу аймактык уюмга айланды. Жылдан-жылга мүчө-өлкөлөрдүн ортосундагы байланыштарды чыңдоодогу анын ролу өсүүдө. Уюмдун ишмердүүлүгүнө барган сайын көбүрөөк өлкөлөрдүн катышуусу анын ишине болгон кызыгуунун кеңейип жаткандыгынан кабар берет.
28-апрелде Бишкекте өткөн ШКУга мүчө мамлекеттердин коргоо министрлеринин кеңешмесинин жыйынтыгы дүйнөнүн көңүлүн бир нерсеге бурду: биз отурумдарды азыркы тарыхтын уюмдун мүчөлөрү тартылган ушундай кыйчалыш учурда өткөрүп жатабыз. Мүчө-өлкөлөрдүн идеяларын ШКУнун бирдиктүү позициясына айланта билүүдөн көп нерсе көз каранды. Ошондуктан, биздин төрагалыгыбызга жүктөлгөн жогорку жоопкерчилик жана кызматташтыктын саясий, экономикалык, маданий чөйрөлөрүндө байланыштарды кеңейтүүгө көмөктөшө турган, биринчи кезекте Борбор Азияда жамааттык коопсуздукту чыңдоого салым кошо турган мүмкүнчүлүктөр терезеси тууралуу айтып жатабыз. Менимче, биз үчүн ШКУ процессинин катышуучуларынын көңүлүн мамлекет башчылары тарабынан кабыл алынгандай эле, Борбор Азия ШКУнун өзөгү, уюмдун көңүл борбору экендигине буруу зарыл.
Бишкектеги алдыдагы ШКУ саммитине болгон кызыгуу анын Кыргызстандын Эгемендүүлүгүнүн жарыялангандыгынын 35 жылдыгын майрамдоо жана Кыргызстандын брендине айланган Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын өткөрүү менен айкалышып жаткандыгына да байланыштуу. Бул бардык аталган иш-чараларга көптөгөн жогорку деңгээлдеги коноктордун келишин билдирет, бул өз кезегинде ШКУнун кадыр-баркын көтөрөт. Баарыбыз максималдуу күч-аракет жумшап, биримдигибизди көрсөтүүгө жана республикабыздын элине мүнөздүү меймандостукту жана креативдүүлүктү көрсөтүүгө тийишпиз", - деп баса белгиледи элчи.
ШКУ – бул бирикменин ар бир катышуучусунун улуттук экономикалык жана башка кызыкчылыктарына өз ара урматтоого негизделген жаңы типтеги өнөктөштүк. Соодадагы адилеттүү мамилелердин түзүлүп жаткан системасы өнөр жайды, айыл чарбасын жана экономиканын башка секторлорун, анын ичинде жогорку технологияларды жана жасалма интеллект чөйрөсүн өнүктүрүүгө шарт түзөт. Жаңы сатуу рынокторуна чыгуу өндүрүштү көбөйтүүгө жана кеңейтүүгө мүмкүндүк берет. Кызматташтыкты өнүктүрүү үчүн база кеңейүүдө, мунун аркасында жаңы өсүү чекиттери пайда болууда.
ШКУ – туруктуу жана бекем, керектүү ресурстук база менен толук камсыз болгон жана бир нече ондогон жылдарга өнүгүү потенциалына ээ. Уюмдун дагы бир артыкчылыгы – коопсуздук системасынын бөлүнбөстүк принциптерине негизделгендигинде. Кызматташтыктын ири мейкиндиги ишенимдүү корголушу керек.
